Mandrake: Bizim Kuşağın İlk Linux'u

Mandrake’in ilk kurulduğu makineyi hatırlamayanların büyük kısmı, o yıllarda henüz doğmamıştı.

Bu yazıyı bu yüzden yazıyorum. Bir kuşak, bilgisayarla bir biçimde tanışıp gitti; o tanışma çoğunlukla Mandrake üstündendi. Bugün Linux deyince Ubuntu’nun ya da Arch’ın gelmesi normal, ama bizim kuşağımız için “Linux’a kuran” kelime farklıydı: Mandrake.

“Sıradan kullanıcı için Linux”

1998 yazı. Linux 7 yaşında, çekirdek 2.0 olgunlaşmış, Slackware ve Red Hat ev sahipliği yapıyor. Ama Linux hâlâ mühendis oyuncağı: kurulum sırasında “video kartınızın yatay tarama frekansı kaç kHz?” diye sorulan, X11 yapılandırmasını el yordamıyla yazdığın bir dünya.

Lyon’da, Caldera Linux ekibinde stajyerlik yapan Gaël Duval isimli 25 yaşında bir Fransız öğrenci basit bir karara varır: Linux sıradan kullanıcı için olabilir, sadece varsayılan seçimleri değiştirmek lazım.

Red Hat 5.1’i temel alır. Üstüne o günlerde yeni çıkmış KDE 1.0’ı varsayılan masaüstü yapar (Red Hat’ın aksine). Red Hat o dönem KDE’nin Qt lisansı yüzünden GNOME’a yöneliyordu. Duval’in kararı politik: “Lisans tartışması işin kullanılabilirliğine bedel ödetmesin.” Birkaç yapılandırma aracı yazar, kurulumcuyu yumuşatır, ISO’yu bir sunucuya koyar.

22 Temmuz 1998. Mandrake Linux 5.1 çıkar.

Bir hafta sonra Duval’in posta kutusunda yüzlerce e-posta vardır.

Şirket: MandrakeSoft

1999’da hobi proje şirketleşir: MandrakeSoft. Paris merkezli, Duval kurucu ortak. O yıllar Linux için altın çağdır: Red Hat 1999’da Wall Street’te halka açılıyor, hisseler üçe katlanıyor, “Linux IPO” manşetlere giriyor.

MandrakeSoft de aynı dalgayı yakalar. Temmuz 2001, Euronext Paris’te halka arz. İlk işlem gününde hisse %5,5 yükselir. Avrupa’nın “kendi Red Hat’i” sayılır.

Mandrake’in kullanıcılara verdiği iki şey vardı, ikisi de o yıllarda nadirdi:

Kurulum sonrası “iş bitmiş” hissi. Wi-Fi sürücüsü, ses kartı, yazıcı, multimedia kodekleri çoğunlukla kutudan çıktığı gibi çalışırdı. Bugün sıradan, o yıllarda devrim.
Mandrake Control Center (DrakConf). Tek bir grafik araçtan ağ, kullanıcı, donanım, servisler, paketler yönetilirdi. Bugünün Mint, ZorinOS, elementaryOS estetiğinin atalarından.

Paket yöneticisi urpmi idi: RPM üstüne kurulmuş bir bağımlılık çözücü. “Şu paketi kur, gerekenleri sen bul” akışı bugün sıradan; o yıllarda urpmi’nin bayrak gemilerinden biriydi.

Türkiye’de neden bu kadar tutuldu

2000’lerin başında Türkiye’de “Linux” demek çoğunlukla “Mandrake” demekti. Sebepler birikiyor:

Türkçeleştirme. KDE 1.0–3.x dönemi, Türkçe çevirilerin en aktif olduğu yıllardı. Kullanıcı bir Linux dağıtımını ilk gördüğünde menülerin, ayar pencerelerinin, hata mesajlarının Türkçe olması büyük farktı. Mandrake’in KDE varsayılanı bu nedenle Türkiye için doğru karardı. Bizim kuşağın “ilk Linux”u Türkçe Linux’tu; bu önemli.

Dergi CD ekleri. Geniş bant lüks, ADSL henüz yaygınlaşmamış. 700 MB’lık bir ISO’yu indirmek bir gece projesi. Bilgisayar dergileri (Şahmaran, BT/Haber, PC World ekleri) Mandrake ISO’larını CD eki olarak dağıtıyordu. Yayılım fiziksel medyaya bağlıydı, ve dergiler bu işi yapıyordu.

Üniversite kulüpleri. ODTÜ’de, Boğaziçi’nde, İTÜ’de, Bilgi’de “Linux’a Giriş” etkinlikleri çoğunlukla Mandrake ile yapılıyordu. Hocalar derslerde örnek dağıtım olarak gösteriyordu. Kuşağın üniversite kapısından geçenleri Mandrake’i orada gördü.

Forum kültürü. linux.org.tr ve belgeler.org gibi kaynaklardaki Türkçe rehberlerin büyük kısmı Mandrake odaklıydı. Bir sorunun cevabı her zaman erişilebilir bir Türkçe linkte vardı. Bu, henüz Stack Overflow’un olmadığı bir dünya. Forum cevabı altın değerinde.

KDE’yi Türkiye’ye sevdiren, bu dönemde Mandrake oldu. Bugünün kıdemli sysadmin’lerinin, sistem programcılarının, güvenlikçilerinin büyük kısmı, ilk Linux’unu Mandrake 8.x veya 9.x olarak hatırlar. Birçoğunun bilgisayar başında geçirdiği o ilk gece, dergiden çıkan CD’yi sürücüye koyduğu gecedir.

Conectiva ve Mandriva dönemi

Şubat 2005. MandrakeSoft, Brezilya merkezli Conectiva’yı satın alır. İki şirketin Latin Linux mirası birleşir: Mandrake’in Avrupa kullanıcı tabanı + Conectiva’nın Güney Amerika varlığı + apt-rpm üstüne kurulu paket arayüzü mirası.

Şirket adı değişir: Mandriva. Mandrake + Conectiva. İlk birleşik sürüm Mandriva Linux 2006, 2005 sonunda çıkar.

Bu dönem teknik olarak verimliydi:

Mandriva One: canlı USB ile çalışan, isteğe bağlı kuran tek-CD sürümü. Ubuntu Live CD’sinden önce, paralelinde
Mandriva Club: premium üyelik, ek paketler, ticari yazılımlar
Mandriva Flash: USB belleğe takılı, taşınabilir Linux deneyimi
2007: Intel Classmate PC projesinde Mandriva eğitim sürümü

Ama mali olarak güzel gitmiyordu. Red Hat’ın aksine Mandriva büyük kurumsal müşteri kazanamadı. Tüketici Linux’u olarak fark yaratıyor ama o pazar kâr getirmiyordu. 2010’da yeniden yapılanma, çalışan çıkarma, hisse değer kaybı.

Bu arada Türkiye’de tablo değişiyordu. Ubuntu 2004’te çıkmıştı; 6.06 ile (Haziran 2006) ciddiye alınmaya başlanmıştı; 8.04 LTS (Nisan 2008) ile geniş kullanıcı tabanı kazanmıştı. Pek çok Mandrake kullanıcısı sessizce Ubuntu’ya geçti. KDE’den GNOME’a geçişin acısı tartışıldı, ama “kurulduğu gibi çalışıyor” rahatlığı kazandı.

Mageia: topluluğun mirası taşıması

Eylül 2010. Mandriva’dan ayrılan eski çalışanlar bir araya gelir. Anne Nicolas, Olivier Méjean, Romain d’Alverny ve diğerleri “Mandriva Linux Project” topluluğunu kurar; sonra adı Mageia olur. Yunancada “büyü, sihir” anlamına gelir, Mandrake (sihirbaz) referansını sürdürür.

Bu sıradan bir fork değildi. Çalışanların mirası taşıma kararıydı. Şirket çökerse de kod açık, paket altyapısı açık, urpmi açık; topluluk devralabilirdi.

İlk sürüm Mageia 1, Haziran 2011’de çıktı. Bugün Mageia 9 (2023) ve sonrası ile devam eden, dingin ama sürekli bir topluluk dağıtımı. Yıllık-iki yıllık sürüm temposu. KDE+GNOME+Xfce+LXQt seçenekleri. Ailesini koruyor.

2011 iflas ve sonrası

Mart 2011. Mandriva’nın Fransız mali kurumlarıyla anlaşmazlık. Şirket fiilen iflas eder. Çalışanlara ödeme yapılamaz. Kod açık olduğu için Mageia ekibinin işini kolaylaştırır, ama “Mandriva” markası askıda kalır.

2012’de Rus girişimci Vladimir Rubanov önderliğinde OpenMandriva topluluk projesi kurulur. Mandriva’nın doğrudan mirasını sürdürmek, “resmi devam” iddiasıyla. Bugün OpenMandriva Lx 5.x (2024) sürümleriyle devam ediyor. Daha küçük, daha deneysel, ROSA Linux ekibiyle bağlantılı.

Mandriva markası 2013–2015 arasında zaman zaman tekrar açıldı, kapandı. Bugün hukuki olarak Mandriva SA hâlâ var ama yazılım dağıtım faaliyeti yok.

Çatal yaşıyor; ana gövde yok.

Ne kaldı

Mandrake/Mandriva’dan miras kalan beş şey:

Birinci, KDE’yi varsayılan yapma cesareti. 1998’de tartışmalıydı; bugün Plasma 6 ile sıradanlaştı. Mandrake’in seçimi olmasaydı KDE belki bu kullanıcı tabanını bulamazdı.

İkinci, kullanıcı dostu kurulumcu paradigması. Anaconda, Ubiquity, Calamares: hepsinin DNA’sında Mandrake’in DrakX kurulumcusu var. “Disk bölümle, kullanıcı oluştur, ağ ayarla, kur” akışını basit yapan ilk büyük örnekti.

Üçüncü, tek pencereden sistem yönetimi fikri. Bugünün GNOME Settings, Plasma System Settings, Mint Welcome akışı, hepsi DrakConf’un izinde.

Dördüncü, Türkiye’de bir kuşak Linux’çu. Ne yaptığını bilenlerin büyük kısmı, ilk diski Mandrake ile bölmüştür. Bu teknik olmaktan öte kuşaksal bir hatıra. Sektörde “abi sen ne ile başladın?” sorusunun cevabı çoğunlukla aynı çıkar.

Beşinci, şirket-topluluk dengesi dersi. Şirket bir gün düşse de kod açıksa miras yaşar; Mageia bunun en temiz kanıtı. Bu ders, Pardus’un 2013’te Debian’a geçiş kararını anlamak için bile gerekli; bir sonraki yazı orada.

Bugün denemek

Mageia 9 (mageia.org): Klasik Mandrake ruhuna en yakın aktif dağıtım. RPM, urpmi, KDE/GNOME seçenekli.
OpenMandriva Lx 5.0 (openmandriva.org): Daha deneysel, Plasma 6 öncülerinden.
ROSA Fresh: Rus topluluk dağıtımı, OpenMandriva’nın akrabası, KDE odaklı.

Hiçbiri bugün geniş kitleye hitap etmiyor, ama hepsi bir hikâye taşıyor. ISO’yu bir sanal makinede başlatıp ilk açılışı görmek bile o döneme küçük bir saygı duruşu sayılır.

Son söz

Bilgisayarla bir biçimde tanıştık; çoğumuz Mandrake’in CD’siyle. Bugün anlatınca eski bir hikâye gibi duruyor, ama o gece sürücüden çıkan CD’nin başında geçirilen saatler bir kuşağın ilk teknik özgüvenini şekillendirdi. “Bilgisayarın içine bakabiliyorum, anlayabiliyorum, kontrol edebilirim” hissini ilk veren oydu.

Mandrake artık yok. Ama o gece hâlâ bir yerlerde duruyor.

İleri okuma

Distrowatch, Mandriva tarihçesi: distrowatch.com/table.php?distribution=mandriva
Mageia tarihçesi: mageia.org/en/about/history/
OpenMandriva Wiki: wiki.openmandriva.org
LWN.net arşivleri: 2001–2011 Mandriva haberleri
belgeler.org Mandrake/Mandriva Türkçe kılavuzları (Wayback Machine üzerinden)